उर्मी

कॅरोलिना अनोल

2011-12-27T22:24:00.001-05:00

करेबिअन बेट तसेच अमेरिकेच्या आग्नेय भागात Carolina anole (Anolis carolinensis) नावाच्या सरड्यांसारख्या पाली पहायला मिळतात. यातील काहींना Green anole, American anole and Red-throated anole असेही म्हणतात. यांच्या रंग बदलणा-या गुणांमुळे यांना ब-याचदा अमेरिकन सरडे म्हणत असले तरीही या पालीच.
आंतर जालावर याविषयी अधिक माहिती मिळाली -
Kingdom: Animalia
Phylum: Chordata
Class: Reptilia
Order: Squamata
Family: Polychrotidae
Genus: Anolis
साप जसा कात टाकतो त्या प्रमाणे या पाली आपल्या कातडीवरचा पापुद्रा दोन चार महिन्यांनी काढून टाकतात. इतर पालींप्रमाणे संकट समयी अथवा भक्ष्य ठरल्यास स्वरक्षणार्थ आपली शेपटीचा टोकाचा भाग सोडून टाकतात व तिथे नविन शेपटी येते. पाल मादींना आकर्षित करण्यासाठी नर पाल आपल्या गळ्याखालील भाग(dewlap) पंख्यासारखा फुलवतो. Brown Anoleची टिपलेली ही छायाचित्रे-

मेरी ख्रिसमस

2011-12-25T21:37:00.002-05:00

(Puerto Rico) पर्टो रिको एक बेट. उत्तरेला अटलांटिक ओशन आणि दक्षिणेला करेबिअन सी. Christopher Columbus या बेटावर १४९३ मधे आल्याचे वाचण्यात येते. त्याने या बेटाला Saint John the Baptist यांना आदर देण्याच्या उद्देशाने San Juan Bautista हे नाव दिले. पुढे Ponce de Leon यां स्पॅनिश शोधकाने शोध लावल्यानंतर हे बेट चार शतकापेक्शाही अधिक काळ स्पॅनिश राजवटीखाली होते. परंतु स्पेन आणि अमेरिकेतील युध्दाच्या नंतर हे बेट अमेरिकेच्या राजवटीखाली आले. तेव्हापासून हे व आजूबाजूची Vieques, Culebra, Culebrita, Palomino, Mona, Monito अशी बारीक सारीक बेटेहे अमेरिकेचाच भाग गणला जातो. येथिल रहिवाशी अमेरिकन नागरिकच आहेत.
२०११च्या शेवटी येथे जाण्याची संधी मिळाली. तिथे केवळ ख्रिस्ती धर्माच्या लोकांच्या वसाहती आहेत. त्यामुळे नाताळ हा अर्थातच महत्त्वाचा सण. घराघरातून तसेच दुकानात, शाळेत, चर्च मधे तसेच चौकाचौकात नाताळ निमित्त सुशिभिकरण केले होते. मनाला आनंद देणा-या त्या देखाव्याची काही छायाचित्रे -

अमेरिकेतली आपुलकी

2011-12-03T11:27:00.000-05:00

माझी आई प्रतिमा गोरे हिचे अनुभव आणि विचार इथे शब्दातीत केले आहेत.

अमेरिकेतली आपुलकी

माझी ही अमेरिका भेट आदल्या भेटींपेक्षा वेगळी आहे. पूर्वीचे सर्व प्रवास माझ्या यजमानांबरोबरच झाले. गेली ४५ वर्षाहून अधिक काळ सहवास असलेल्या माझ्या यजमानांची साथ आता नुकतीच सुटली. मन रिकामे झाले. सुन्न झालले डोकं आठवणींच्या भोव-यात गटांगळ्या खाऊ लागले. ही परिस्थिती था-यावर येण्यासाठी माझ्या मुलीच्या घरी अमेरिकेत जायचे ठरले. ठरले म्हणजे मला न विचारताच माझ्या प्रवासाची आखणी झाली आणि तिकिट ही निघाले. अशी निश्चिती होऊन ही ‘त्या परदेशात पुन्हा जावे की न जावे?‘ याचा विचार संपत नव्हता. इथे भारतात आपली माणसे आहेत, परिवार आहे. काही कमी जास्त झाले तर मदतीचा हात पुढे करणा-या माणसांची कमी नाही. तिथे त्या परदेशात आपले कोण? फक्त मुलगी आणि तिचे कुटुंब. ‘आपली‘ अशी म्हणण्याजोगी एका हाताच्या बोटांच्या संख्येपेक्षाही कमी माणसे. म्हणून सध्या भारतातच रहाण्याचा विचार अधोरेखित होत होता. तरीही ‘इथून बाहेर जाणे‘ हाच दु:खावरचा तत्काळ इलाज आहे असे सर्वानुमते ठरले. काहिश्या अस्वस्थ आणि उदासिन अवस्थेत थोडे कपडे, औषधे आणि आठवणींच्या भल्यामोठ्या शिदोरी सोबत अमेरिकेपर्यंतचा लांबलचक प्रवास करून येथे येऊन पोचले. थकलेल्या शरिरातील मन अजून ही तिकडच्या माणसांतच होते. पुढील दोन चार दिवस वारंवार तिथेच फोन होत होते. ती माणसे अजूनही जवळ आहेत या भावनेने मनाला जरा हायसे वाटत होते.

त्याच दरम्यान माझ्या मुलीच्या काही मैत्रिणी आणि त्यांचे कुटुंबिय समाचाराला आले. येण्यापूर्वी फोन केला होता. आधीच्या ट्रिप मधील भेटीगाठींमुळे त्यांच्याशी ओळख होतीच. ते भेटायला येणार म्हटल्यावर आनंद झाला. आल्या आल्या ”काकू कश्या आहात?” असे म्हणून सर्वांनी लहानात लहान होऊन वाकून नमस्कार केला. माझे डोळे पाणावले. ते पाहून मोठ्यात मोठे होऊन माझ्या पाठीवरून हात फिरवला. खरं तर कुणाच्या मृत्यूनंतर समाचाराला जाणे हा व्यवहार! पण भेटायला आलेल्या त्या मित्र परिवाराकडे मला कुठलाही व्यवहार किंवा औपचारिकपणा दिसला नाही. दिसली ती माझ्या मानसिक वेदनांची त्यांना झालेली जाणिव. काही वेळातच तो दु:खद विषय त्यांनी प्रयत्नपूर्वक टाळून बारीक सारीक हास्य-विदोनाने वातावरण बदलून टाकले. अजून वेगळे असे काय हवे होते त्या वेळी मला?

माझ्या मूलीची दूसरी एक मैत्रिणी आणि तिच्या यजमानांनी ही आमच्या सोयीखातर बाहेर रेस्टोरंटमधे आमची भेट घेतली. आम्हाला सांत्वनापर शब्द असलेले कार्ड दिले. आमच्या मरगळलेल्या मनाला तजेला आणण्यासाठी छोटेसे टवटवित रोपटे दिले. तिथे रेस्टोरंटमधे खाण्याकडे कुणाचेच फारसे लक्ष नव्हते. बोलण्यातला विषय माझ्या यजमानांच्या आजारपणाचा, त्यानी भोगलेल्या यातनांचा आणि आमच्यावरील संकटांचा होता. मनातील दु:ख बोलून बाहेर काढून टाकण्यासाठी आपल्याला ब-याचदा श्रोता हवा असतो. तिच भूमिका ती मैत्रिण आणि तिचे यजमान बजावत होती. मन अधिकाधिक हलके होत होते.

एकदा असाच जरासा दूरून तिन-चार तास प्रवासाच्या अंतरावर राहणा-या एका परिचितांकडून फोन आला. माझ्या मूलीशी त्यांचा थोडाफार परिचय होता. पण त्यांच्याशी माझी काही ओळखही नव्हती. त्यांनी वातावरण, विषय बदलासाठी आम्हाला आग्रहाने आमंत्रण दिले. मला तर अतिशय संकोच वाटत होता. पण त्यांच्या आगत्याच्या बोलण्यात इतका आग्रह होता की मी त्यांची भेट घेणे नाकारू शकले नाही. तिथे गेल्यावर त्या घरी मला अपरिचितपणा अजिबात जाणवला नाही. त्यांनी केलेल्या विविध स्वादिष्ट पदार्थात त्यांच्या मनातली आत्मियता पूरेपूर उतरली होती. त्यांच्या मिठास बोलण्याने आमच्या मनातील आठवणींचा कडवटपणा नक्कीच कमी झाला.

अमेरिकेतल्या मिळालेल्या या आपुलकिने आमचे मन झपाट्याने सावरून येत होते. पुढे ही आमची विचारपूस करणारे अनेक फोन येत राहिले. भेटीगाठी होत राहिल्या. ही सर्व माणसे आमचे नातेवाईक नसले सगे-सोयरे म्हणण्याइतकी जवळची वाटायला लागली. आमच्या दु:खावर मायेने फुंकर घालणारे हे सर्व जण आमच्या ओळखीचे, माहितीतले होते. त्यांनी आमच्यावर केलेले हे प्रेम स्वाभाविक असेच होते. पण अनोळखी लोकांचे काय? त्यांचे मला आलेले अनुभव ही आश्वर्यकारक होते.

माझ्या मनात या अमेरिकेतील लोकांबद्दल दूरावा आणि त्रयस्थपणा होता. म्हणूनच की काय, इथल्या विमानतळावर पाऊल टाकताच नाखूष मन बावरले होते. पासपोर्टवर छप्पा मारून घेण्यासाठी मी माझ्या मूलीसोबत त्या गणवेशातील अधिका-यासमोर उभी राहिले. जवळपास सहा महिने अमेरिकेबाहेर राहिलेल्या माझ्या मूलीला कडक शब्दात प्रश्न विचारले गेले. तिने वडीलांच्या आजारणापणाबद्दल सांगितले. तिच्याकडे एक दृष्टी ही न टाकता त्या अधिका-याने विचारले “How is your father doing now??” रडक्या आवाजात तिने निधनाबद्दल सांगितले आणि आणि भारतातून येताना सोबत आणलेले वैद्यकिय पत्रक समोर केले. अधिका-याने ते बघितले ही नाही. त्याने त्याच्या हातातले काम थांबवले. आमच्या दोघींच्या पाणावलेल्या डोळ्याकडे बघून “Oh, I am so sorry.” असे म्हणत माझी थोडीफार चौकशी केली. आमच्या पासपोर्टवर झटकन छप्पा मारला आणि ते परत करत अतिशय मृदू आवाजात आम्हाला म्हणाला ”Take care.” मी अतिशय भारावलेल्या मनाने अमेरिकेत शिरले. माझा आणि त्या कृष्ण वर्णिय अमेरिकी अधिका-याचा काय संबंध? तो कदाचित त्याचे काम चोखपणे बजावत असेल. ते ही त्याच्या नेहमीचेच आणि सरावाचे असेल. पण त्याने दाखवलेल्या या सहानभूतिने मला परभूमीत स्वागतार्ह निच्छितच वाटले.

पासपोर्टवर छप्पा मारून बॅग ताब्यात घेतली तेव्हा लक्षात आले की या भारत ते अमेरिका प्रवासात माझ्या सामानाच्या मोठ्या बॅगेचे चाक तुटून तिथल्या मोठ्याश्या भगदाडातून काही सामान बाहेर डोकावत आहे. लागलिच तिथल्या विभागाला कळवले. त्यांनी बॅगेच्या तूटलेल्या चाकाची तक्रार लिहून घेतली. त्याची नुकसान भरपाई होणार नाही असे सांगितले. तरीही विमान कंपनीला फोन करून प्रयत्न करण्याचा सल्ला मिळाला. आम्हाला काही कागद पत्र तयार करून दिले. काही दिवसांनी विमान कंपनीला फोन केला. त्यांनी ती बॅग दूरूस्त करून घेण्यास सांगितले आणि त्याची भरपाई देण्याचेही सहजी कबूल केले. आम्ही एका ‘लेगेज रिपेअर‘ दूकानात बॅग घेऊन गेलो. तिथल्या वयस्कर गौरवर्णिय बाईंनी तूटकी बॅग तपासली, त्याचा दूरूस्तीचा खर्च ही लिहून दिला. हे सर्व करत असताना त्या माझे निरिक्षण करत होत्या. माझ्या मनातील दु:खाची सावट माझ्या चेह-यावर त्यांना जाणवली असावी. त्यांनी माझ्याबद्दल मूलीला विचारले. मूलीने अगदी थोडक्यात “She is visitor for few days.“ असे सांगितले. “Is she all right?” म्हणून त्यांनी अधिकच विचारपूस करण्यास सुरू केली. मग माझ्या इथे येण्याच्या कारणाबद्दल आणि सर्व परिस्थितीबद्दल त्यांना माहिती पुरवावी लागली. ते सर्व ऐकताना त्यांचे डोळे माझ्याबद्दल वाटलेल्या करूणेमुळे बदलताना मला दिसत होते. ऐकून झाल्यावर त्यांनी बोट उंचावून मूलीला समजावणीच्या स्वरात सल्ला दिला. “You should not leave her alone. Make her stay with you. Don’t let her go back to India.” असे पुन्हा पून्हा बजावले. आठवड्याभराने आम्ही दूरूस्त केलेली बॅग आणायला पुन्हा त्या दुकानात गेलो असता त्या वयस्कर बाईंनी माझी आस्थेने पुन्हा विचारपूस केली. आणि ”She looks better now!” म्हणून हसत शेरा ही मारला. माझी सुधारलेली मनस्थिती पाहून आनंदित झालेली ‘ती‘ मला माझ्या अगदी जवळची हितचिंतक वाटली.

माझ्या यजमानांच्या निधनानंतर माझ्या जावयाच्या ऑफिसमधे त्याच्या सह कर्मचा-यांनी अगदी छोटीशी बैठक घेतली. “मृतात्म्यास शांती देवो“ अश्या अर्थाचे सर्वांनी स्वहस्ते लिहिलेल्या भावनेचे कार्ड जावयांना देउन माझ्या आणि माझ्या मूलीपर्यंत पोचवण्यास सांगितले. ते कार्ड हाती पडल्यावर मी अश्रूधारा थोपवू शकले नाही.

हे सर्व जण कोण? कुठले? पण माझ्या दु:खाची त्यांना पर्वा आहे हा विचारच अत्यंत सुखद वाटत होता. माझ्या हळव्या झालेल्या मनाला त्यांचे मायेचे दोन शब्द आणि त्यांनी केलेली किंचितशी विचारपूसही कदाचित जखमेवर घातलेल्या फुंकरेसारखी अत्यंत सुखकारी वाटत असावी. शिवाय या सर्वांकडून माझी काडीची ही अपेक्षा नव्हती. अनपेक्षित मिळालेले सुख अधिक आनंददायी असते हे खरेच. अश्या सुखाचा लाभ मला झाला होता आणि तो ही मला निकड असलेल्या वेळी! म्हणूनच त्याची किंमत मला अधिक वाटत असावी.

जगातील कित्येक लोकांचे ‘अमेरिकेत जिवन जगण्याचे‘ स्वप्न प्रत्यक्षात जगत असणारी ही सर्व माणसे. एक प्रकारचा माज किंवा धुंदी चढायला कितिसा वेळ लागणार? हे माझे विचार. तरी ही इथे आल्यावर समजले की या श्रीमंत आणि सुधारित अश्या समजण्यात येणा-या अमेरिकेत बेफिकीरी असूनही अजून माणूसकीचा ओलावा शिल्लक आहे. इथे मला बेपर्वा लोक भेटले नाहितच असे नाही. पण त्यांच्याकडे विनासायास साफ दूर्लक्ष करण्याची ताकद आता मला मिळाली होती. ज्यांनी आपुलकी दाखवली ती मात्र माझ्या मनाला अतिशय भावली. आपल्या भारताची खासियत असलेली आत्मियता, जिव्हाळा इथल्या काही लोकांतही आहे हे निदर्शनास आले. ती मूळच्या भारतीय पण आता अमेरिकी झालेल्या लोकांत अजूनही राखलेली आहे हे पाहूनही आनंद झाला.

सर्वांनी एकमेकांत अशीच आपुलकी, माया ठेवा. तिच माणुसकी आहे आणि तिनेच तूम्हा-आम्हा, सर्वांना सतत बांधून ठेवो ही सदिच्छा आणि आशिर्वाद.

आता लवकरच मी मायभूमीत परत जाईन. पण पुन्हा मी येणार आहे या परभूमीतल्या ‘आपल्या ‘ लोकांत, अगदी नि:संकोच, निश्चिंत मनाने !

प्रतिमा गोरे.

शब्दांकन: मीनल गद्रे.

अविस्मरणिय दिपावली.

2011-10-26T23:29:00.022-04:00

भारतीय दिवाळी सण येऊन ठेपला असला तरी केवळ घरातील मराठी कॅलेडर मधेच तो दिसत होता. तिथे घराबाहेर सणाचा मागमूस ही नव्हता. तेव्हा आम्ही चीन मधे रहात होतो. तिथे कसली आली आहे दिवाळी? तिथे ना विविध वस्तूंनी भरलेली दुकाने, ना गोड धोड फराळाचा घमघमाट. ना शाळेला सुट्टी आणि ना कामाला. त्यामुळेच की काय; घरातही सणाचा फारसा उत्साह वाटत नव्हता. त्या वर्षी दिवाळी घराबाहेरच काढायची असा आमचा निर्णय पक्का झाला. शनि- रवीला लागून कामावर दोन दिवस सुट्टी टाकली आणि चीन मधील ग्वांशी (Guanxi) भागातील गुईलिन (Guilin) येथे जायचे ठरवले. लहानसा विमान प्रवास करून गुईलिन ह्या चीनच्या निसर्ग रम्य अश्या जागी येऊन ही थडकलो. ऑक्टोबर महिन्यात तिथे फारच थंडी पडली होती. तरीही बाहेर फिरायला न जाणे हा शुध्द मूर्खपणा ठरला असता. आधी ऐकल्याप्रमाणे गुईलिन अतिशय विलोभनिय शहर आहे याची तिथे पोचल्या पोहल्याच खात्री झाली.

नदी किनारी डोंगर कड्यांनी वेढलेले गुईलिन शहर अत्यंत अद्यावत असे आहे. विमानतळ, मोठमोठाले रस्ते, लांब-रुंद पुल, उच्च शिक्षण संस्था आणि महाविद्यालये, विकसित रुग्णालये यांनी परिपूर्ण असलेल्या गुइलिन शहराने आपले नैसर्गिक सौंदर्य राखून ठेवले आहे. चहो बाजूंनी डोंगराचे उंच कडे, त्यामधून वळणे वळणे घेत वाहणारी ‘लि ‘ नदी हेच तिथले मुख्य आकर्षण. गुईलिनमधे रस्त्यांने कुठूनही कुठेही जा; लि नदी आपली साथ कधीच सोडत नाही. म्हणूनच अनेक प्रवाश्यांचे भरमसाठ लोंढे तिथे वर्षभरासाठी असतात. टूरिझम हाच तिथला मुख्य व्यवसाय म्हटला तरी चालेल. तिथे एतिहासिक आणि सांस्कृतिक अश्या काही प्रेक्षणिय जागा आहेत. परंतु ‘लि‘चे सौंदर्य प्रत्येक जागी सर्वातधिक लक्षवेधी होते. कधी उथळ भागात उगाचच खळबळून वाहणारी लि आम्हाला अवखळ बालिश वाटली तर तिचे कधी ऊंच सखोल भूभागावरून आपल्याच नादात धुंदपणे उंडारणे एखाद्या किशोरीसारखे भासले. लाजत, मुरकत नखरेलपणे कमानीय वळणा वळणाने झुळझुळणारी लि तर थेट स्वप्निय नवयुवतीच. तीच लि अचानक समजुतदार होऊन मर्यादित पात्रात शांतपणे पसरत जाताना दिसली की आश्चर्य वाटायचे. एखाद्या स्त्रीचे लहानपणापासून प्रौढावस्थेपर्यंत रूप जसे पालटताना दिसते तशीच लि विविध अंगी निरनिराळी दिसली. ली ची ती सर्व मनोहारी रूपे आमच्या डोळ्यांचे पडदे पार कडून मनाच्या पटलावर कायमची रेखली गेली. अशी ही अनोखी निसर्गाकृती मानवनिर्मित कॅमेरा नामक वस्तूत भरभरून साठवून घेण्याचा आम्ही प्रयत्न करत होतो. प्रत्येक वळणावळणाला आपली अधिकाधिक दिलखेचक अदा पेश करणारी लि तर जणू एखाद्या फोटो शूट सेशन मधली सिने तारकाच! आम्ही हे दृष्टिसूख उपभोगायची एकही संधी सोडत नव्हतो. आम्ही किना-या किना-यावरून लि ला त्रयस्थपणे न्याहाळले तसेच तिच्या पात्रात उतरून तिच्या अंतर्मुखाचा तळ शोधायचा प्रयत्न केला. आम्ही लि ला पूर्णपणे जाणले असे नाही पण तिच्या व्यक्तिमत्वाचा ठ्सा आमच्या हृदयात कायमचा ठसला. लि आहेच तशी. म्हणूनच तिची देखभाल करण्यात तिथल्या सरकारने कुठलीही कसर सोडलेली नाही. अनेक कायदे करून तिचे संरक्षण केले जाते. लि मधे कुठेही गाई, म्हशी डुंबत नव्हत्या. त्यात कुणीही कपडे, भांडी, वाहने धुताना दिसले नाही. यासाठी काही वेगळी सोय केल्याचे समजले. लि च्या आजूबाजूला फारशी घरे ही दिसली नाहीत. हिरवी गार शेते, लहान मोठी झाडे झुडपे आणि काळ्या पांढ-यामधील विविध छटा असलेले डोंगर मात्र किना-यावरून तिचे सौंदर्य अधिक खुलवत होते. त्याच मुळे जगभरातील पाहुणे या लि ला केवळ पहायला गुईलिन शहरात येतात. या पाहुण्यांना नैसर्गिक सौंदर्याचा आस्वाद घेण्यासाठी येथे अनेक सोयी ही आहेत. परंतु त्या सर्वच आधुनिक नाहीत. तेथील पूरातन म्हणण्यापेक्षा पारंपारिकपणाचा आनंद लुटायला हे परदेशी आसुसलेले दिसतात. बांबूच्या आडव्या सपाट होडीवर उभे बांबू लावून त्यावर लहानसे छप्पर आणि त्या खाली दोन चार खूर्च्या टाकून तितक्याच माणसांना सफर करवली जाते. लि मधली ही बांबू राफ्टिंग ची सफार करायला सर्वात मजा आली. बांबू राफ्टिंग करताना नदीच्या पाण्याच्या प्रवाहा विरूध्द दिशेने जाताना अर्थातच अधिक काळ लागला. यात काही खडकाळ भूभाग आहेत तर काही सपाट. या बांबू होडीचा नावाडी बांबूनेच ही होडी पुढे पुढे सरकवत होता. अर्थाजनाचा हा मार्ग लि ने आणि तिथल्या सरकारने ही रहवाश्यांना उपलब्ध करून दिला होता. म्हणूनच नावाडी चीनी भाषेतले गाणे मजेत गुणगुणत प्रेमाने होडी हाकत होता. त्याला ती सपाट बांबू बोट “चुबुक, चुबुक“ आवाज करून साथ देत होती. त्या भर दुपारी ही प्रखर सूर्य दिसलाच नाही. निळसर आकाशातून निळाई आजूबाजूच्या डोंगरावर, लि च्या जलाशयावर उतरली होती. त्यावर पांढ-या तलम धुक्याने आपली जाळीदार ओढणी आंथरली होती. थंडगार वारा ती ओढणी विस्क्टवण्याच्या हेतूने हवेत उगाचच घिरट्या मारत फिरत होता. बारीकसे पक्षी मधूनच पंख फडकावून त्या चेष्टेला साथ देत होते. तिथल्या जलहरींची चूळबूळ, चीनी गाण्याचे सूर तिथल्या शांततातेला भंग न करता अधिक निरामय करीत खुलवित होती.

तिथे मी पूर्वी न पहिलेली अशी एक गंमत पहायला मिळाली. लि चे पाणी वाहून वाया जाऊ नये आणि त्याचा वापर योग्य प्रकारे व्हावा यासाठी सरकाराने काही ठिकाणी विशेषत: गुइलिन मधे लिच्या पात्रात पाय-या केल्या आहेत. पाण्याचे संरक्षण आणि संवर्धन करण्या-या पाय-यांमुळे पाणी तळ्यासारखे साचून राहते. तिथे अधिक होत जमा होत राहत असले तरी पाण्याचा वाहायचा वेग काहीसा मंदावतो. त्या ठिकाणी बांबू राफ्टिंग होत नाही असे नाही. वरच्या पायरीवरून बांबूची सपाट बोट खालच्या पायरीवर बांबूने ढकलली जाते; तीही त्यावर बसलेल्या प्रवाशांसह!! बोट खालच्या पायरीवर उतरताना जी पाण्याची कारंजी उडतात त्यात भिजायला प्रवासी आवडीने जातात. त्यातील बांबूची बोट उलटून होणा-या अपघाताचा धोका पत्करायला प्रवासी तयार असतात. अर्थात नदी फारशी खोल नसल्यामुळे बुडून मरण्याची भिती नसावी. शिवाय या सफरीसाठी लाईफ जॅकेट ही आवश्यक असते.

याच सफरी मधील अजून एक नमूद करावीशी वाटणारी गोष्ट म्हणजे पक्ष्यांनी केलेली मासेमारी- Cormorant Fishing.

अश्याच लहान बोटींवर बगळ्यांसारखे Cormorant पक्षी घेऊन पारंपारिक मासेमारीचा हा प्रकार दाखवला जातो. खास प्रकारचा सराव दिलेल्या ह्या Cormorant पक्ष्यांच्या पायाला दोरी लावून त्यांना पाण्यात सोडले जातात. पाण्यात सूर मारून ते पक्षी मासे चोचीत पकडतात. परंतू त्यांच्या गळ्याला हलक्याने बांधलेल्या दोरीमुळे मोठे मासे गिळू शकत नाहीत. परंतू लहान मासे मात्र सहजी गिळू शकतात. मोठा मासा चोचीत पकडला की तो पुढे घशात न सरकता तिथेच राहतो. पक्षी बोटीवर परतल्यावर मासेमारी करणारे कोळी पक्ष्याच्या चोचीतून मासे काढून घेतात. ही क्रूर अशी दिसणारी मासे मारी तिथली पूर्वापार चालत आलेली पध्दती आहे. हा खेळ बाहेरून आलेल्या प्रवाश्यांचे खास आकर्षण ठरले आहे.

गुईलिन(Guilin) मधे म्युझिअम, डोंगरातील गुहा, उंच कडे, त्यावरील बाग, अश्या अजून ही काही प्रेक्षणिय जागा आहेत. परंतु नितळ, स्वच्छ, सुरेख लि सरीता मात्र न विसरण्याजोगी होती. तिच्यामुळेच आमची त्या वर्षीची दिवाळी अविस्मरणिय ठरली. लि ला आम्ही डोळ्यात आणि मनात काठोकाठ भरून घरी परतलो.

हा लेख जालरंग प्रकाशनाच्या ‘दिपज्योती दिवाळी अंक २०११‘ मधे प्रकाशित झाला आहे.

गुरू बंधू भेट

2011-10-17T18:35:00.030-04:00

हिंदु संस्कृतीतील वेदिक धर्मातील बह्मा, विष्णु, महेश यांचे एकत्रित रूप असलेले श्री दतात्रेय हे पहिले गुरू होय.

तीन शिरे व सहा हात असलेल्या श्री गुरूदेवांच्या वरच्या दोन हातात विष्णू सूचक शंख व चक्र, मधल्या दोन हातात शिव सूचक डमरू आणि त्रिशूल अथवा गदा तर खालच्या दोन हातात माला व कमंडलू ही ब्रम्हादेवाची सूचके आहेत. या त्रिगुणात्मक त्रैमूर्तीच्या माथ्यावर जटाभार तर पायी खडावा आहेत. यांच्या पाठीमागे पृथ्वीचे प्रतिक म्हणून गाय आणि पायाशी चार वेदांची प्रतिके असलेले श्वान असतात. लोकहितार्थ कार्याच्या उद्देशाने दत्तात्रयांनी भारत भम्रण केले. आपल्या शिष्यामार्फत दीनदलितांची सेवा व समाजातील दु:ख व अज्ञान दूर करण्याचे कार्य चालू ठेवले.

श्री दत्त गुरूंच्या पश्चात दत्त परंपरा पुढे सुरू ठेवलेले श्रीपाद श्रीवल्लभ हे कलियुगातील श्री गुरुदत्तांचे पहिले अवतार मानले जातात. आंध्र प्रदेशातील पीठापुरम येथे जन्मलेल्या या दैवी बालकाने बालवयात म्हणजे सोळाव्या वर्षाच्या आतच विविध शास्त्रात विशेषत: वेदात प्रावीण्य मिळविले. नंतर समस्त मानवजातीच्या कल्याणाचे कार्य केले.

यांच्या नंतरचे श्री दत्तात्रयाचे उत्तरावतार म्हणजे जन्मतःच 'ॐ' हा शब्द म्हणू लागलेले श्री नृसिंहसरस्वती. इसवी सन १४५७ च्या सुमारास श्री नृसिंह सरस्वती स्वामी महाराज ह्यांनी गाणगापुरास निर्गुण पादुका स्थापन केल्या. व त्यानंतर शैल यात्रेचे साधून ते कर्दळी वनात अदृश्य झाले. ह्या कर्दळी वनात सुमारे 300 वर्ष महाराजांनी कठोर तपश्चर्या केली.

इ.स. १८५६ मध्ये तेच अक्कलकोट येथे श्री स्वामी समर्थ या रूपात प्रकटले असे मानले जाते. श्री दत्त महाराजांच्या या तिस-या अवतारचा कृपाप्रसाद भक्तजनांना १८७८ पर्यंत लाभला.

त्याच काळातले श्री साई बाबा (इ.स. १८३७ ते इ.स. १९१८), श्री टेंबे स्वामी महाराज (वासुदेवानंद सरस्वती) (इ.स. १८५४ ते इ.स. १९१४) आणि त्या नंतरचे श्री गजानन महाराज (इ.स. १८७८ ते इ.स. १९१०) यांना ही श्री दत्तावतार मानले जाते.

श्री साई बाबा श्री टेंबे स्वामी महाराज श्री गजानन महाराज

ह्या सत्पुरुषांची कार्यस्थळे भिन्न असली तरीही त्यांनी श्री दत्त संप्रदाय सुरू ठेवून श्री दत्त भक्तीची परंपरा अजून वाढवली. यांचा श्री दत्तभक्ति प्रचार आणि प्रसार कार्य करण्याचा काळ कमी अधिक होता. श्री गजानन महाराज यांचा कार्यकाल तुलनेने सर्वात कमी होता. परंतु याच काळात हे तिन्ही महापुरूष विविध ठिकाणी एकाच वेळी कार्यरत होते. म्हणूनच यांना गुरू बंधु म्हटले जाते.

या कालावधीत या संत पुरूषांची एकमेकांशी भेट होत असे. समान्य लोकांना त्या भेटी अनाकलनीय असत. ते एकमेकांची आठवणही काढत असत. आपल्या शिष्यांना आपल्या बधुंबद्दल गोष्टी सांगत असत.

श्री दासगणू महाराजकृत श्री गजानन विजय ग्रंथात १९व्या अध्यायात श्री गजानन महाराज व श्री टेंबे स्वामी यांच्या प्रत्यक्ष भेटीबद्दलचे वर्णन दिले आहे. माणगावी जन्मलेल्या आणि कृष्ण तटाकी महती असलेल्या श्री टेंबे स्वामी यांच्या आगमनाबद्दल बाळाभाऊंना श्री गजानन महाराजांनी आगाऊ सूचना दिल्या,

“अरे बाळा उदयिक I माझा बंधु येतो एक I मजलागी भेटण्या देख I त्याचा आदर करावा II

तो आहे कर्मठ भारी I म्हणून उद्या पथांतरी I चिंध्या न पडू द्या निर्धारी I अंगण स्वच्छ ठेवा रे II

चिंधी कोठे पडेल जरी I तो कोपेल निर्धारी I जमदग्नीची आहे दुसरी I प्रतिमा त्या स्वामीची II

तो क-हाडा ब्राम्हण I शुचिर्भूत ज्ञान संपन्न I हे त्याचे कर्मठपण I कवचापरी समजावे II”

त्यानंतर एके दिवशी श्री गजानन महाराज पलंगावर बसून हाताच्या बोटांनी चुटक्या वाजावित होते. जेव्हा श्री टेंबे स्वामी मठात आले तेव्हा महाराजांनी चुटक्या थांबवल्या. ते दोघे एकमेकांकडे पाहून आनंदाने हसले. एकमेकांशी केवळ दृष्टादृष्ट झाली आणि श्री टेंबे स्वामींनी श्री गजानन महाराजांकडे परत जावयाची आज्ञा मागितली. “बरे” म्हणून महाराजांनी परवानगी देताच श्री टेंबे स्वामी लगेच निघून गेले. अशी ही क्षणिक भेट पाहून बाळाभाऊंना प्रश्न पडला की श्री टेंबे स्वामी यांचा कर्ममार्ग तर महाराजांचा भक्तिमार्ग. ह्या दोहोंचे मार्ग भिन्न असूनही हे दोघे बंधु कसे? महाराज उत्तरले की ईश्वराकडे जाण्याचे भक्तिमार्ग, योगमार्ग, कर्ममार्ग हे तीन मार्ग आहेत. ह्यांची बाह्यस्वरूपे भिन्न दिसत असली तरी हे तिन्ही एकाच ठिकाणी पोचतात. ज्याला जो मार्ग आवडेल त्याचा अवलंब करून ते मोक्षप्राप्ती करू शकतात. त्यांच्यात काहीही फरक उरत नाही. असे संपूर्ण ब्रम्हज्ञान सांगून महाराजांनी बाळाभाऊंचा हा भ्रम निवारला.
श्री साई आणि श्री गजानन महाराज यांच्याबद्दल ही एक अख्यायिका आहे. १९१० साली ऋषीपंचमीला श्री गजानन महाराजांनी देह ठेवला त्या दिवशी शिरडीचे साई बाबा दिवसभर गडबडा लोळले आणि “माझा मोठा जीव हरपला“ असे शोकपूर्ण उद्‍गार काढले. यावरून त्यांचे एकमेकांवरील प्रेम दिसते.

श्री साई सच्चरित कथासार ग्रंथातही श्री टेंबे स्वामींनी शिरडीच्या श्री साईंना पाठवलेल्या भेटीबद्दलची गोष्ट वाचावयास मिळते. एकदा गोदावारीकाठी वसलेल्या राजमहेन्द्री शहरात वासुदेवानंद सरस्वती आले होते. त्यांच्या आगमनाची वार्ता कळताच दूरदूरच्या लोकांनी त्यांच्या दर्शनास गर्दी केली. त्यात नांदेडचे प्रसिध्द वकील पुंडलिकराव ही होते. त्यांनी श्री वासुदेवानंद सरस्वतीचे दर्शन घेतले. भक्तांच्या गोष्टीगोष्टींध्ये शिरडीच्या साई बाबांचा विषय निघाला. तेव्हा बाबांसाठी नमस्कार करुन स्वामींनी पुंडालीकरावांना श्रीफळ दिले व म्हणाले, “माझे बंधु अतिशय निष्काम आहेत. त्यांच्यावर माझे निस्सीम प्रेम आहे. तुम्ही ज्यावेळी शिरडीस जाल तेव्हा हे श्रीफळ त्यांना द्या आणि त्यांना नमस्कार करून माझ्यावर कृपा दृष्टी ठेवण्यास सांगा.” वासुदेवानंदांची आज्ञा शिरसावंद्य मानून पुंडलिेकराव म्हणाले, “स्वामीजी सर्व काही आपल्या मनासारखे होईल.” पुढे महिन्याभराच्या आताच पुंडलिकरावांना शिरडीला जाण्याचा योग आला. त्यांनी स्वामीजींनी दिलेला नारळ, फराळाचे सामान बरोबर घेतले आणि समवेत काही मित्रमंडळी घेऊन शिरडीला निघाले. मनमाडला उतरल्यानंतर कोपरगावच्या गाडीस आवकाश होता. म्हणून ती सर्व मंडळी फराळ करू लागली. पण फराळासाठी आणलेला चिवडा अतिशय तिखट होता. तो कुणालाही खाववेना. त्यावर उपाय म्हणून नारळ फोडून चिवड्यात घातला. फराळ झाल्यानंतर सर्व मंडळी कोपरगावला निघाली. तेव्हा पुंडलिेकरावांना स्वामीजींच्या नारळाची आठवण झाली. आणि आपण तोच नारळ फोडून चिवड्यात घातला याचे स्मरण होताच त्यांच्या अंगाला दरदरून घाम फुटला. मनात एका प्रकारची तगमग, तळमळ घेऊनच पुंडलिकराव शिरडीत आले. मशिदीत पोचले तेव्हा ते अतिशय घाबरलेले होते. ते बाबांच्या दर्शनासाठी पुढे गेले तेव्हा बाबा त्यांना म्हणाले ,“स्वामींनी माझ्यासाठी दिलेली वस्तू दे.” त्यावेळी पुंडलिकरावांनी बाबांच्या पायाला मिठी मारली आणि क्षमायाचना करत त्यांच्याकडून घडलेल्या त्या कृतीचा सर्व वृतांत सांगितला. तेव्हा बाबा म्हणाले, “अरे, तुला तो नारळ व्यवस्थित सांभाळता येणार नव्हता मग तो हातात तरी कशाला घेतलास? माझ्या बंधुने तुमच्यावर जो विश्वास टाकला त्याचे तुम्ही चांगले काम केलेत! कोणतीही वस्तू त्या फळाची बरोबरी करू शकत नाही. असो. जे घडावयाचे ते घडले; आता वाईट वाटून काय उपयोग? अरे, तुला जो नारळ दिला तो माझाच संकल्प होता आणि तो माझ्या नावानेच फुटला. मग तू स्वत:ला का अपराधी ठरवीत आहेस ? हे निरहंकर्तुत्व साधले तर तुझ्या सर्व उपाधींचे आपोआप निरसन होईल. बाबा रे, तुला माझी भेट घडावी असे जेव्हा माझ्या मनात आले तेव्हाच तो नारळ तुझ्या हातात पडला हे पक्के लक्षात ठेव. तुम्ही सर्व माझी मुले आहात. तो नारळ तुमच्या मुखी लागला तेव्हाच मला मिळाला म्हणून जे काही घडले ते सर्व विसरून जा”. बाबांचे ते उदगार ऐकून पुंडलिकरावांना हायसे वाटले. थोड्या वेळाने त्यांची उद्विग्ताही नाहीशी झाली आणि ते बाबांच्या सहवासात रमले.

त्या काळासारख्या गुरू बंधु भेटी आजच्या युगात घडवायची आमची ना पात्रता, नाही कुवत. परंतु दोन गुरूबंधुंची एकाच वेळी सेवा करायचा प्रयत्न आम्ही अमेरिकेतील जॉर्जिया राष्ट्रातील अटलांटा येथे केला. येथे श्री शिरडी साई बाबांचे मोठे मंदिर आहे. तसेच श्री वासुदेवानंद सरस्वती (श्री टेंबे स्वामी) यांच्या पादुका असलेले ॐ सदगुरू प्रतिष्ठानही आहे. श्री वासुदेवानंद सरस्वतीच्या विचारांचे, शिकवणुकीचा प्रचार आणि प्रसार करण्याचे व्रत घेतलेले प. पू. सदगुरू श्री. भाऊ महाराज करंदीकर यांच्या आशिर्वादाने येथे श्री टेंबे स्वामी यांच्या पादूकांची स्थापना संपन्न झाली आणि तेव्हापासून येथे घरगुती स्वरूपातील ॐ सदगुरू प्रतिष्ठान कार्यरत आहे. येथे दर गुरुवारी आणि शनिवारी आरती, नामस्मरण, स्तोत्र, ध्यान, चिंतन होऊन श्रीगुरुस्तुति होते. येथे गुरूपौर्णिमा आणि श्री दत्तजयंती ही अत्यंत भक्तिभावाने साजरी होते. श्री वासुदेवानंद सरस्वतींच्या उपासनेचे हे स्थान आज अमेरिकेतले एकमेव स्थान म्हणावे लागेल. या स्थानातर्फे रविवार, दि १६ ऑक्टोबर २०११ रोजी श्री वासुदेवानंद सरस्वतींच्या पादूकांचे पूजन, अभिषेक, आरती, श्री दत्त नाम साधना श्री शिरडी साई बाबांच्या मंदिरात करण्यात आली. ही गुरूसेवा आजच्या युगातील गुरू बंधु भेट म्हटली तरी हरकत नाही.

या श्रीसेवा समारंभासाठी लहानसे मंडळ नेमण्यात आले होते. गुरू बंधु भेटीच्या सोहळ्याचा दिवस ठरवून श्री साई बाबा मंदिरातील सभागृह राखिव करण्यात आले. तो सुदिन आणि सुस्थळ निश्चित झाल्यानंतर लगेचच देशभरातील भक्तांना आग्रहाचे आमंत्रण धाडण्यात आले. मंडळातील सेवेकर-यांनी कार्यक्रमाची रूपरेषा तयार केली. वारंवार भेटून फुलांचे लहान-मोठे हार, सर्व भक्तांना महाप्रसाद, पूजेची तसेच सजावटीचे सामान, इतर वस्तूंची जमवाजमव याच्या व्यवस्थेचे निर्णय घेतले आणि सर्वांनी एकजूटींनी तयारी सुरवात केली.

आदल्या दिवशी सेवेक-यांनी श्री साई बाबा मंदिरातील सभागृह जमून सर्व जय्यत तयारी केली. साफसफाई करून सजावट, पूजेची कोरडी तयारी केली. सर्वच भक्तजन गुरू सेवेची अनोखी संधी मिळाल्यामुळे आनंदित झाले होते. हसत खेळत केलेल्या या कामात बंधु भेटीच्या सोहळ्याची उत्सुकता शिगेला पोहोचत होती.

सोहळ्याच्या दिवशी सकाळी काही मंडळी श्री साई बाबा मंदिरात पोचले. काही भक्तांनी ॐ सदगुरू प्रतिष्ठान येथे हजेरी लावली. पूजेचे सर्व साहित्य, इतर लहान सहान वस्तूं गाडीत चढवल्या. योजिलेले सर्व कार्य निर्विघ्नपणे सिध्दीस नेण्याची विनंती करून लहानश्या पालखीत श्री टेंबे स्वामींच्या पादुका घेतल्या. सोबत श्री दत्तात्रेय, श्री टेंबे स्वामी, श्री साई बाबा तसेच श्री भाऊ करंदिकर यांची छयाचित्रे घेतली. सोबत केशरी झेंडा आणि श्री टेंबे स्वामींबरोबर असायची तशी लाकडी जाडसर दंडाला केशरी वस्त्र बांधलेली छाटी ही घेतली. प्रतिष्ठानाभोवती प्रदक्षिणा करताना चारी दिश्यांना मंत्र म्हणून श्री वासुदेवानंद सरस्वतींची स्वारी गाडीत विराजमान झाली आणि श्री साई मंदिरात दाखल झाली. श्रीफळ फोडून झाल्यावर पारंपारिक वेषातील स्त्रियांनी दूध व पाण्याने श्री स्वामींपादुकांबरोबर आलेल्या सर्व भक्तांचे पादप्रक्षालन केले. अत्यंत भक्तिभावाने दत्तनाम घेत श्री वासुदेवानंद सरस्वतींच्या पादुका श्री साई बाबांच्या मूर्तीस्थानावर आणण्यात आल्या. श्री साईंना सर्व भक्तपरिवारा तर्फे सुवासित फुलांचा हार अर्पण करण्यात आला. दोन्ही सद्‍गुरूंना आम्हा भक्तांची अल्पशी सेवा मान्य करून घेण्यास विनवून श्री टेंबे स्वामींच्या पादुका मंदिरातील सभागृहात आणल्या.

तेथे आधीच मांडणी करून ठेवलेल्या सर्वात उंच स्थानावरील आसनावर श्री गुरू दत्त यांचे छायाचित्र, त्या खालील स्थानावरील आसनावर श्री वासुदेवानंद सरस्वती व श्री साई बाबांची छायाचित्रे, त्या खालील चौरंगावर श्री सद्‍गुरू पादुका विराजल्या आणि श्री सेवेस आरंभ झाला.

या शुभसेवेची सुरवात श्री गणपती अथर्वशीर्षाने झाली. श्री शिवपुत्रपूजनानंतर त्याचे पिता देवाधिदेव महादेवाचे स्मरण करून महारूद्र म्हणत श्री वासुदेवानंद सरस्वतींच्या पादुकांवर दूधाने अभिषेक केला.

त्यानंतर मानस पूजा करताना पादुकांवर परमेश्वर प्रिय अश्या `पयो दधि घृतम् चैव मधुशर्करया युतम्` पंचामृताचा अभिषेक करून झाल्यावर “दिगंबरा दिगंबरा श्रीपाद वल्लभ दिगंबरा” ह्या श्री दत्त महामंत्राचा सामुहिकरित्या गजर करताना पादुकांना केशर मिश्रित पाण्याने स्नान घातले.

त्यानंतर ‘ॐ नमो भगवते वासुदेवाय‘ मंत्र म्हणून श्री गुरूदेव दत्त, आणि श्री टेंबे स्वामी आणि श्री साई बाबांच्या एकत्रित असलेल्या छायाचित्रांवर तांदूळ वाहून प्रत्येक भक्ताने वैयक्तिकपणे अभिषेक केला. सर्व देवाधिदेवांच्या आरत्या करून ‘ॐ यज्ञेन यज्ञमयजंत‘ मंत्ररूपी पूष्पांजली अर्पण केली. भक्तांनी दर्शन लाभ घेतला. श्री साईंना आणि श्री स्वामींना नैवेद्य दाखवून भक्तांना महाप्रसाद देण्यात आला. त्यात अभिषेक केलेल्या तांदळाच्या भात तसेच स्वादिष्ट भोजनाचा आणि अनेक मिष्टान्नांचा लाभ झाला.

त्यानंतर श्री वासुदेवानंद सरस्वती यांच्या वाड:मयाचा अभ्यास करून पीएच्‌. डी. पदवी मिळवलेल्या डॉ. सुनीता जोशी यांनी स्वामींबद्दल विशेष माहिती दिली. त्यात त्यांनी श्री टेंबे स्वामी विरचित ‘करूणा त्रिपदी‘ याच्या निर्मिती मागची अध्यात्मिक गोष्ट सांगितली, श्री टेंबे स्वामींच्या दत्तावताराबद्दल माहिती दिली, काही श्लोकांचा अर्थ समजावून सांगितला. सौ. शलजा मेढेकर यांनी गुंफलेल्या गीतरूपी कथेच्या साथीने भक्तांनी सेवा अर्पण केली. त्या नंतर पुन्हा आदराने श्री टेंबे स्वामींच्या पादुका, छायाचित्रे पुन्हा ॐ सदगुरू प्रतिष्ठान येथे नेण्यात आली.
श्री टेंबे स्वामी आणि श्री साई बाबा या गुरूंच्या संगम सोहळ्याचा पुन:प्रत्ययानंद देणारा हा सुवर्ण कांचन योग होता.

अंबेला आमंत्रण

2011-09-30T18:20:00.016-04:00

अंबे, ये व्याघ्रावर बसून

करी किणकिणती कंकणे, रत्नजडितांची भूषणे,

सोनसळी पैठणी नेसून; अंबे,ये व्याघ्रावर बसून

अंबे,ये व्याघ्रावर बसून. II१II

कूंकूम चिरी ही रेखिली, नथ साजिशी घातली,

ये बिजवरा भांग सळ भरून; अंबे,ये व्याघ्रावर बसून.

अंबे,ये व्याघ्रावर बसून.II२II

तू जगताची स्वामिनी, तूज वंदिती सूरवर मूनी,

सृष्टी न चाले तूज वाचून; अंबे,ये व्याघ्रावर बसून.

अंबे,ये व्याघ्रावर बसून.II३II

(एका भजनी मंडळात ऐकलेले `अंबेला आमंत्रण`)